Nguyễn Du tên chữ là Tố Như, hiệu là Thanh Hiên, sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu chuộng văn chương và nghệ thuật, nhiều đời làm quan to dưới triều vua Lê, chúa Trịnh.
Năm 1783, Nguyễn Du thi đậu Tam trường, được tập ấm một chức quan võ của người cha nuôi họ Hà (Hà Mỗ) ở Thái Nguyên. Năm Nhâm Tuất (1802), Nguyễn Du được bổ làm Tri huyện Phù Dung (phủ Khoái Châu, trấn Sơn Nam); tháng 11 làm Tri phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam. Ông được phong nhiều chức vị quan trọng trong triều đình, được cử đi sứ Trung Quốc, tuy nhiên, ông không mặn mà với chốn quan trường và từng nhiều lần lấy cớ bị bệnh, xin từ chức về quê. Ông mất tại Kinh Thành Huế vào năm 1820, hưởng thọ 55 tuổi.
Đại thi hào Nguyễn Du đã để lại cho hậu thế nhiều tác phẩm văn chương cả chữ Hán và chữ Nôm, bao gồm: Thanh Hiên thi tập, Nam Trung tạp ngâm, Bắc hành tạp lục, Văn tế thập loại chúng sinh, Thác lời trai phường nón, Sinh tế Trường Lưu nhị nữ… và nổi tiếng nhất là Truyện Kiều.
Truyện Kiều của Nguyễn Du, nguyên tác là “Đoạn trường tân thanh”, là kiệt tác truyện thơ Nôm lục bát (3.254 câu), dựa trên cốt truyện Trung Quốc (“Kim Vân Kiều truyện”) nhưng thực chất là bức tranh hiện thực rộng lớn về xã hội phong kiến Việt Nam đương thời. Tác phẩm kể về 15 năm lưu lạc đầy bi kịch của Thúy Kiều. Về giá trị hiện thực, Truyện Kiều đã lột tả bộ mặt đen tối, bất công, tàn bạo của chế độ phong kiến Việt Nam; phơi bày nỗi khổ đau đến cùng cực, nhất là người phụ nữ; là lời tố cáo đanh thép các thế lực tàn bạo chà đạp lên nhân phẩm, quyền sống; vạch trần sức mạnh ghê gớm của đồng tiền có thể “đổi trắng thay đen”, biến con người thành hàng hóa bị mua bán, đổi chác. Về giá trị nhân đạo, đó là tiếng nói bênh vực con người, đề cao tình yêu tự do, khát vọng công lý, ngợi ca lòng hiếu thảo, trái tim nhân hậu, đức vị tha, thủy chung, chí khí anh hùng. Về nghệ thuật, Nguyễn Du đã kết hợp tài tình ngôn ngữ bác học với lời ăn tiếng nói dân gian, nâng tiếng Việt và thể thơ lục bát lên tới đỉnh cao, làm giàu cho ngôn ngữ dân tộc.
Nhờ những giá trị lớn lao ấy, suốt hàng trăm năm, Truyện Kiều được lưu truyền rộng rãi, chinh phục mọi tầng lớp, trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho thơ ca, âm nhạc, sân khấu; đồng thời sản sinh nhiều hình thức sinh hoạt văn hóa – nghệ thuật độc đáo như trò Kiều, chèo Kiều, vịnh Kiều, lẩy Kiều, bói Kiều, đố Kiều… và là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xã hội và nhân văn trong và ngoài nước. Đến nay, Truyện Kiều đã được dịch ra trên 30 thứ tiếng trên thế giới, trong đó tiếng Pháp có trên 15 bản dịch, tiếng Anh và tiếng Hán có trên 10 bản, tiếng Nhật 5 bản… Năm 2020 xuất bản ấn phẩm “Truyện Kiều tam ngữ” (Truyện Kiều bằng 3 thứ tiếng: Việt – Anh – Pháp).
Với những cống hiến đặc biệt của Đại thi hào Nguyễn Du đối với nền văn học dân tộc và văn hóa nhân loại, Đảng, Nhà nước và cộng đồng quốc tế đã nhiều lần tôn vinh. Tháng 12/1964, tại thành phố Béclin (Đức), Hội đồng Hòa bình thế giới ra quyết nghị kỷ niệm 200 năm Ngày sinh Nguyễn Du cùng với một số danh nhân văn hóa tiêu biểu của thế giới; tiếp đó, Ban Chấp hành Trung ương Đảng ban hành Chỉ thị số 112-CT/TW ngày 26/10/1965 về việc kỷ niệm Nguyễn Du, mở ra một giai đoạn mới trong nghiên cứu, khẳng định và tôn vinh Nguyễn Du và các di sản của Ông. Trên cơ sở đó, nhiều đợt kỷ niệm quy mô lớn tiếp tục được tổ chức, nhất là các dịp 240 năm, 245 năm Ngày sinh của Nguyễn Du do Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Hội Nhà văn Việt Nam và tỉnh Hà Tĩnh phối hợp thực hiện. Đặc biệt, năm 2013, tại kỳ họp lần thứ 37, Đại hội đồng UNESCO đã thông qua Nghị quyết 37C/15 vinh danh Nguyễn Du là Danh nhân văn hóa thế giới; tiếp đó, năm 2015, Ban Bí thư Trung ương Đảng đồng ý chủ trương tổ chức Lễ kỷ niệm cấp quốc gia 250 năm Ngày sinh Đại thi hào Nguyễn Du.
Song song với đó, Đảng, Nhà nước đặc biệt quan tâm bảo tồn, tôn tạo không gian văn hóa Nguyễn Du, trọng tâm là Di tích Quốc gia đặc biệt Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du tại Tiên Điền, Hà Tĩnh, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng tại Quyết định số 1419/QĐ-TTg ngày 27/9/2012. Khu di tích là một quần thể bao gồm các di tích gốc gắn với thân thế, sự nghiệp của Nguyễn Du và dòng họ Nguyễn – Tiên Điền (nhà thờ, mộ phần, đền thờ tổ tiên, không gian văn hóa, thư viện, nhà trưng bày…), được tiếp tục đầu tư tu bổ, tôn tạo, hướng tới xây dựng nơi đây thành địa chỉ văn hóa – du lịch tiêu biểu, gắn kết chặt chẽ giá trị di sản của Nguyễn Du với phát triển du lịch văn hóa, dịch vụ, thương mại.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, cách mạng công nghiệp lần thứ tư và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, Đại hội XIII của Đảng đặc biệt nhấn mạnh nhiệm vụ xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam; xác định rõ yêu cầu xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới, gắn với khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Thực hiện tốt quan điểm, chủ trương của Đảng, việc phát huy di sản của Đại thi hào Nguyễn Du, đặc biệt là kiệt tác “Truyện Kiều” có ý nghĩa quan trọng, góp phần tạo nên chuẩn mực ngôn ngữ, bồi đắp hệ giá trị nhân văn, nhân đạo và bản sắc tâm hồn người Việt.
Kỷ niệm 260 năm Ngày sinh của Đại thi hào Nguyễn Du (1765 – 2025) không chỉ là dịp tưởng nhớ, tri ân một danh nhân văn hóa thế giới, mà còn là hoạt động có ý nghĩa quan trọng, góp phần cụ thể hóa các nghị quyết, kết luận của Đảng về văn hóa và con người Việt Nam. Đây cũng là dịp để hệ thống chính trị các cấp đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương thức tuyên truyền, đưa những giá trị nhân văn, nhân đạo trong di sản Nguyễn Du thấm sâu vào đời sống xã hội, gắn với xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam. Qua đó, góp phần bồi đắp nền tảng tinh thần cho một kỷ nguyên mới phát triển giàu mạnh, thịnh vượng, bền vững, nơi bản sắc văn hóa Việt Nam được gìn giữ, phát huy trong dòng chảy hội nhập quốc tế./.
Nguyễn Ngọc